Dlaczego po pijawkach leci krew? Hirudyna - największy mit hirudoterapii

Rana po pijawce może sączyć się długo po tym, jak zwierzę odpadło. Często tłumaczy się to zdaniem: „hirudyna rozrzedza krew przez wiele godzin”. Niestety jest to mit. W badaniu z udziałem ludzi parametry krzepnięcia wrażliwe na hirudynę wracały do normy po około 15 minutach od zakończenia żerowania, chociaż krwawienie trwało średnio około 10 godzin.¹ Aby zrozumieć tę różnicę, trzeba przyjrzeć się nie tylko kaskadzie krzepnięcia, ale też pierwszej reakcji płytek krwi w miejscu rany.

Jak organizm zwykle zatrzymuje krwawienie?

Ugryzienie narusza skórę i drobne naczynia. W prawidłowej hemostazie odsłonięte składniki uszkodzonej tkanki, w tym kolagen, pomagają płytkom przyczepić się do miejsca urazu. Płytki tworzą wstępny czop, a równolegle reakcje krzepnięcia prowadzą do powstania fibryny, która go stabilizuje. To powiązane, ale nieidentyczne etapy. Jeśli substancja utrudnia przyczepianie płytek do kolagenu, rana może nadal sączyć się mimo tego, że badane parametry krzepnięcia osocza wróciły do normy.²

Co wykazało badanie dotyczące hirudyny?

Munro i współpracownicy obserwowali 15 przystawień pijawki Hirudo medicinalis u siedmiu ochotników. Wypływającą z ran krew badano po odpadnięciu pijawki. Wpływ na parametry zależne od hirudyny, w tym czas krzepnięcia i odpowiedź płytek na trombinę, ustępował po około 15 minutach.¹ Mimo to średni czas krwawienia z miejsc ugryzienia wyniósł 10 godzin. Jest to wynik małego badania, a nie dowód, że u każdej osoby hirudyna przestaje działać dokładnie w piętnastej minucie.

Hirudyna hamuje trombinę — enzym niezbędny do wytwarzania fibryny. Podczas żerowania ułatwia pijawce pobieranie płynnej krwi. Autorzy badania z 1989 r. uznali jednak, że jej przejściowe działanie nie wyjaśnia wielogodzinnego sączenia.¹ Zaobserwowali brak spontanicznego tworzenia skupisk płytek w krwi wypływającej z rany, choć te same płytki mogły reagować na bodziec dodany poza organizmem. Wskazuje to na problem w lokalnym kontakcie płytek z uszkodzoną tkanką, nie na trwałe „wyłączenie” całego układu krzepnięcia.

Jak kalina i inne związki utrudniają zamknięcie rany?

Jednym z badanych składników śliny jest kalina. W doświadczeniach wiązała się z kolagenem i hamowała przyleganie płytek do powierzchni pokrytej kolagenem.³ Późniejsze badania potwierdziły jej wpływ na kontakt płytek z kolagenem w warunkach laboratoryjnych oraz działanie przeciw tworzeniu zakrzepu bogatego w płytki w modelu zwierzęcym.² Kalina nie rozcina jednak kolagenu: badacze wyraźnie odróżnili jej wiązanie z kolagenem od działania kolagenazy. To ważne dla opisu mechanizmu.

Przy uszkodzeniu naczynia czynnik von Willebranda pomaga płytkom uchwycić się odsłoniętego kolagenu. W badaniu przepływowym kalina ograniczała zarówno bezpośrednie przyleganie płytek do kolagenu, jak i wiązanie z nim czynnika von Willebranda.⁴ Inny składnik pochodzący od pijawki, saratyna, także hamował w badaniach laboratoryjnych zależne od tego czynnika przyczepianie płytek.⁵ Te mechanizmy pokazują, dlaczego miejscowa blokada tworzenia czopu płytkowego może trwać dłużej niż mierzalny wpływ samej hirudyny.

Czy ślina pijawki uszkadza ścianę naczynia?

Samo ugryzienie mechanicznie uszkadza skórę i drobne naczynia — inaczej nie byłoby rany. Nie należy jednak pisać, że wykazano trwałe niszczenie ściany naczynia przez kalinę. Pierwotna praca stwierdzała, że kalina wiąże kolagen, lecz go nie rozcina.³ Autorzy wspomnianego wcześniej badania u ochotników rozważali również udział innych enzymów i możliwych zmian w ścianie naczynia i przedstawili to jako kierunek dalszych badań.¹

Związki wprowadzone przez pijawkę zmieniają miejscowe warunki hemostazy. Utrudniają m.in. przyleganie płytek do kolagenu odsłoniętego przez ugryzienie, przez co pierwszy czop nie powstaje lub nie utrzymuje się tak sprawnie.³⁴ Nie oznacza to, że cała kaskada krzepnięcia przez wiele godzin w ogóle się nie rozpoczyna. Badanie z 1989 r. pokazało wręcz normalizację parametrów wrażliwych na hirudynę, gdy rana nadal krwawiła.¹ Można to nazwać w uproszczeniu miejscowym działaniem przeciwkrzepliwym.

Co jeszcze może wpływac na krwawienie?

Czas sączenia krwi po zabiegu nie jest żadnym pomiarem czasu działania hirudyny. Ilość lecącej krwi zależy od miejsca ugryzienia, stanu rany i indywidualnej sytuacji pacjenta.  Zazwyczaj leci więcej krwi z ranek w pobliżu wiekszych naczyń krwionośnych i stanów zapalnych. Dodatkowo trzeba brać pod uwagę związki upośledzające hemostaze pierwotną i hamującą miejscowo agregacje płytek krwi. Jeśli skaleczymy skórę centymetr od ugryzienia pijawek to skrzep zrobi się normalnie - gdyby hirudyna działała dalej przeciwkrzepliwie to efekt byłby inny. 

Kolejnym aspektem pomijalnym przez zwolenników mitu jest to że w pijawce są też inne związki przeciwkrzepliwe. Ostatni odkryto i przebadano w 2025 roku, a inne badania szacują że w ślinie pijawek jest ponad 30 związków wpływających na czas krwawienia jak i krzepliwość.⁶⁷ Dlaczego to więc to hirudyna jest uważana za najwazniejszy składnik śliny? Bo została odkryta jako pierwsza, jest łatwa do zapamiętania, a mit o jej działaniu miło się opowiada. 

Czy to zły mit?

To że działanie hirudyny jest wyolbrzymione jak dla mnie nie jest jednak czymś złym. Większość ludzi nie orientuje się w hemostazie wtórnej i nie wie jak przebiega kaskada krzepnięcia. To że hirudyna nie jest przyczyną długiego krwawienia nie zmienia faktu że to związki ze śliny pijawek mają wpływ na hemostaze pierwotną jak i wiele punktów kaskady krzepnięcia. Martwi mnie jednak to, że mit ten jest powszechny wśród terapeutów którzy powinni znać działanie pijawek.