Dlaczego po pijawkach leci krew? Hirudyna - najwiekszy mit hirudoterapii

Rana po pijawce może sączyć się długo po tym, jak zwierzę odpadło. Często tłumaczy się to zdaniem: „hirudyna rozrzedza krew przez wiele godzin”. To zbyt proste. W badaniu z udziałem ludzi parametry krzepnięcia wrażliwe na hirudynę wracały do normy po około 15 minutach od zakończenia żerowania, chociaż krwawienie trwało średnio około 10 godzin.¹ Aby zrozumieć tę różnicę, trzeba przyjrzeć się nie tylko kaskadzie krzepnięcia, ale też pierwszej reakcji płytek krwi w miejscu rany.

Jak organizm zwykle zatrzymuje krwawienie?

Ugryzienie narusza skórę i drobne naczynia. W prawidłowej hemostazie odsłonięte składniki uszkodzonej tkanki, w tym kolagen, pomagają płytkom przyczepić się do miejsca urazu. Płytki tworzą wstępny czop, a równolegle reakcje krzepnięcia prowadzą do powstania fibryny, która go stabilizuje. To powiązane, ale nieidentyczne etapy. Jeśli substancja utrudnia przyczepianie płytek do kolagenu, rana może nadal sączyć się mimo tego, że badane parametry krzepnięcia osocza wróciły do normy.²

Co wykazało badanie dotyczące hirudyny?

Munro i współpracownicy obserwowali 15 przyłożeń pijawki Hirudo medicinalis u siedmiu ochotników. Wypływającą z ran krew badano po odpadnięciu pijawki. Wpływ na parametry zależne od hirudyny, w tym czas krzepnięcia i odpowiedź płytek na trombinę, ustępował po około 15 minutach.¹ Mimo to średni czas krwawienia z miejsca ugryzienia wyniósł 10 godzin. Jest to wynik małego badania, a nie dowód, że u każdej osoby hirudyna przestaje działać dokładnie w piętnastej minucie.

Hirudyna hamuje trombinę — enzym niezbędny do wytwarzania fibryny. Podczas żerowania ułatwia pijawce pobieranie płynnej krwi. Autorzy badania z 1989 r. uznali jednak, że jej przejściowe działanie nie wyjaśnia wielogodzinnego sączenia.¹ Zaobserwowali brak spontanicznego tworzenia skupisk płytek w krwi wypływającej z rany, choć te same płytki mogły reagować na bodziec dodany poza organizmem. Wskazuje to na problem w lokalnym kontakcie płytek z uszkodzoną tkanką, nie na trwałe „wyłączenie” całego układu krzepnięcia.

Jak kalina i inne związki utrudniają zamknięcie rany?

Jednym z badanych składników śliny jest kalina. W doświadczeniach wiązała się z kolagenem i hamowała przyleganie płytek do powierzchni pokrytej kolagenem.³ Późniejsze badania potwierdziły jej wpływ na kontakt płytek z kolagenem w warunkach laboratoryjnych oraz działanie przeciw tworzeniu zakrzepu bogatego w płytki w modelu zwierzęcym.² Kalina nie rozcina jednak kolagenu: badacze wyraźnie odróżnili jej wiązanie z kolagenem od działania kolagenazy. To ważne dla opisu mechanizmu.

Przy uszkodzeniu naczynia czynnik von Willebranda pomaga płytkom uchwycić się odsłoniętego kolagenu. W badaniu przepływowym kalina ograniczała zarówno bezpośrednie przyleganie płytek do kolagenu, jak i wiązanie z nim czynnika von Willebranda.⁴ Inny składnik pochodzący od pijawki, saratyna, także hamował w badaniach laboratoryjnych zależne od tego czynnika przyczepianie płytek.⁵ Te mechanizmy pokazują, dlaczego miejscowa blokada tworzenia czopu płytkowego może trwać dłużej niż mierzalny wpływ samej hirudyny.

Czy ślina pijawki uszkadza ścianę naczynia?

Samo ugryzienie mechanicznie uszkadza skórę i drobne naczynia — inaczej nie byłoby rany. Nie należy jednak pisać, że wykazano trwałe niszczenie ściany naczynia przez kalinę. Pierwotna praca stwierdzała, że kalina wiąże kolagen, lecz go nie rozcina.³ Autorzy badania u ochotników rozważali również udział innych enzymów i możliwych zmian w ścianie naczynia, ale przedstawili to jako kierunek dalszych badań, a nie ustaloną przyczynę przedłużonego krwawienia.¹

Precyzyjniej jest więc powiedzieć: związki wprowadzone przez pijawkę zmieniają miejscowe warunki hemostazy. Utrudniają m.in. przyleganie płytek do kolagenu odsłoniętego przez ugryzienie, przez co pierwszy czop nie powstaje lub nie utrzymuje się tak sprawnie.³⁴ Nie oznacza to, że cała kaskada krzepnięcia przez wiele godzin w ogóle się nie rozpoczyna. Badanie z 1989 r. pokazało wręcz normalizację parametrów wrażliwych na hirudynę, gdy rana nadal krwawiła.¹

Co to oznacza dla osoby po zabiegu?

Czas sączenia nie jest prostym pomiarem czasu działania hirudyny. Zależy od miejsca ugryzienia, stanu rany i indywidualnej sytuacji pacjenta; wynik małego badania nie wyznacza bezpiecznej granicy dla wszystkich.¹ Jeśli krew wypływa obficie, opatrunki szybko przemakają, ucisk nie pomaga albo pojawia się osłabienie czy zawroty głowy, potrzebna jest pilna ocena medyczna. Mechanizm wyjaśnia, dlaczego rana może sączyć się godzinami, ale nie powinien służyć do bagatelizowania nasilonego krwawienia.